دستگاه تعادلی
Vestibular System
برای هرکسی اتفاق افتاده که به عللی تعادل خود را از دست داده و در آستانه سقوط قرار گرفته است ٬ اما در همان لحظه با رفلکسی به نام رفلکس قائم شدن (righting reflex) تعادل خود را به دست آورده است. این عمل به طور غیر ارادی به وسیله بخش وستیبولار (Vestibular) عصب هشتم مغزی انجام میگیرد ٬ بدین طریق: گیرندههای دستگاه تعادلی که در مجاری نیم دایرهای ٬ ساکول و یوتریکول گوش داخلی قرار دارند با حرکت مایع Endolymph تحریک میشوند ٬ تنه نورونی این گیرندهها در گانگلیون وستیبولار واقع در انتهای سوراخ داخلی گوش میباشد ٬ آکسون این نورونها برای سیناپس با دومین نورون دستگاه تعادلی به هستههای وستیبولار واقع در زوایای طرفی کف بطن چهارم میروند ٬ آکسون نورونهای هسته وستیبولار خارجی ٬ مجرای وستیبولواسپینال لترال را میسازند. اما آکسون نورونهای هستههای وستیبولار داخلی ٬ بالایی و پایینی مجرای وستیبولواسپینال مدیال یا داخلی را تشکیل میدهند. مجرای وستیبولواسپینالهای داخلی و خارجی به شاخهای جلوی ماده خاکستری نخاع میروند و با نورونهای حرکتی آنها سیناپس میکنند که نتیجه آن دو نوع رفلکس میباشد. یکی رفکلس اکستنسور (رفلکس بازدارنده) که در عضلات باز کننده طرفی که امکان افتاده وجود دارد انجام میگیرد و دیگری رفلکس فلکسور (رفلکس تاکننده) که در طرف مقابل صورت میگیرد که نتیجه آن به دست آوردن تعادل است.
ارتباط دستگاه تعادلی با مخچه (Vestibulocerebllar connection)
مخچه مرکز هماهنگی و کنترل اعمال حرکتی و تعادل است ٬ بدین منظور رشتههایی از هستههای وستیبولار خارجی و بالایی از طریق پایه مخچهای وارد لب Flocculonodular مخچه میشوند. به علاوه آکسون نورونهای اول که در هستههای وستیبولار سیناپس نکردهاند ابتدا به لب فلوکوندولار و سپس به هسته Fastigial مخچه میروند و از آنجا به هستههای وستیبولار طرف مقابل میرسند تا با نورونهای حرکتی سیناپس کنند.
ارتباط دستگاه تعادلی با اعصاب عضلات چشم
سیستم وستیبولار علاوه بر تعادل بدن ٬ حرکات کره چشم را هم کنترل مینمایند. به طور مثال ٬ وقتی که به چیزی نگاه میکنیم ٬ اگر سر را با طرف دیگر بچرخانیم ٬ در وضعیت جدید کرههای چشم به طرف آن چیز میچرخند تا به دیدن آن چیز ادامه دهند ٬ مکانیسم آن بدین طریق است. زمانی که سر را به طرقی میچرخانیم مایع اندولف در مجاری نیم دایرهای خارجی به حرکت میآید و گیرندههای موئی شکل را تحریک میکند ٬ این تحریک به گانگلیون وستیبولار و سپس به هستههای وستیبولار میرسد و از آنجا به طرف بالا میرود تا در پل و مغز میانی به هستههای اعصاب سوم ٬ چهارم ٬ و ششم مغزی برسد و موجب حرکت کره چشم گردد.
ارتباط هستههای وستیبولار با نخاع
آکسونهای دومین نورونهای تعادلی هسته وستیبولار خارجی وارد نخاع میشوند و در ستون سفید جلوی (white ventral column) نخاع ٬ مجرای وستیبولواسپینال لترال را میسازند که به نورونهای شاخ جلوی نخاع میروند و موجب عمل رفلکس میشوند.
بعضی از آکسونهای دومین نورونهای تعادلی که در هستههای وستیبولار بالایی ٬ پایینی و داخلی قرار دارند از خط وسط میگذرند و به طرف مقابل میروند و به نورونهای حرکتی شاخ جلوی نخاع میرسند و موجب رفلکس میشوند ٬ این راه تعادلی اخیر را مجرای وستیبولواسپینال مدیال میگویند.
مخچه و راههای آن (Cerebellum and its pathways)
مخچه مرکز کنترل و هماهنگی حرکات ارادی ٬ تعادل و تون عضلات است بنابراین ضایعات مخچه حرکات را ناهماهنگ ٬ کند و کم قدرت میکند. اطلاعات مخچه به وسیله راههای زیر تامین میشود:
۱- راههای نخاعی مخچهای (Spinocerebellar pathways)
این راهها حسهای عمقی را از عضلات ٬ وترها و مفاصل به مخچه منتقل میکنند. مسیر راههای نخاعی مخچهای برای نیمه بالایی و پایینی بدن متفاوت است. در نیمه پایینی بدن گیرندههای راه نخاعی مخچهای اطلاعات دریافتی را به تنه سلولی خود که در گانگلیون ریشه پشتی اعصاب نخاعی قرار دارند منتقل میکنند. آکسونهای نورونهای اول با دومین نورون این راه که در شاخ پشتی ماده خاکستری نخاع میباشند سیناپس میکنند. آکسونهای نورونهای دوم دو دسته میشوند:
دسته اول
در همان طرف نخاع در ستون سفید طرفی به سمت بالا میروند و مجرای نخاعی مخچهای خلفی را میسازند که از طریق پایه مخچهای پایینی به همان طرف مخچه وارد میشوند.
دسته دوم
در نخاع تقاطع میکنند و به طرف مقابل میروند و در ستون سفید جلو ٬ مجرای نخاعی مخچهای قدامی را میسازند که از پایه مخچهای بالایی میگذرد و به طرف دیگر مخچه داخل میگردد. در نیمه بالایی بدن گیرندههای راه نخاعی مخچهای به تنه سلولی خود که در گانگلیون ریشه پشتی اعصاب نخاعی است وارد میشوند ٬ آکسون نورونهای اول پس از ورود به شاخ پشتی ماده خاکستری با دومین نورون خود که در هسته کونئات Cuneate فرعی همان طرف قرار دارد سیناپس میکند و در ستون سفید طرفی به طرف بالا میرود و مجرای نخاعی مخچهای خلفی را میسازد که از راه پایه مخچهای پایینی داخل مخچه میشود. مجرای نخاعی مخچه عقبی و جلوی قسمت اصلی راههای عمقی را تشکیل میدهند که به مخچه میروند.
راههای عمقی دیگری چون تری جمینوسربرال وجود دارند که حسهای عمقی عضلات جونده و مفصل گیجگاهی فکی را منتقل میکند.
راه مخچهای دهلیزی (vestibulocerebellar tract)
از مجاری نیم دایرهای گوش داخلی شروع میشود و اطلاعات مربوط به تعادل بدن را به مخچه مخابره میکند. این راه از طریق پایه مخچهای پایینی همان طرفی که قرار دارد داخل مخچه میگردد و به مرکز تعادل بدن یعنی فلوکولوندولار میرسد.
راه قشری پلی مخچه ای
وقتی که کورتکس مغزی دستور حرکت را به آخرین نورون حرکتی واقع در شاخ جلوی ماده خاکستری نخاع صادر میکند ٬ مخچه باید اطلاعاتی درباره موضوع فرمان ٬ نام عضله ٬ شدت و ضعف حرکت داشته باشد ٬ این اطلاعات به وسیله مجرای قشری پلی مخچهای به مخچه میرسد ٬ بدین طریق که رشتههای عصبی که از کورتکس مغزی شروع میشوند پس از عبور از کپسول داخلی و مغز میانی در ناحیه پل مغزی با دومین نورون این راه سیناپس میکند ٬ آکسون نورون دوم به طرف مقابل میرود و از طریق پایه مخچهای میانی وارد مخچه میشود.
