اعصاب مغزی و نخاعی

cranial nerves

 

دوازده جفت عصب از مغز و 31 جفت از نخاع خارج می شود. از بین اعصاب مغزی ، یک جفت از نیمکره های مخ ، یک جفت از تالاموس ها و ده جفت دیگر از بخش های مختلف تنه مغز بیرون می آید.

اعصاب مغزی ، حس های بویایی ، چشایی ، بینایی ، شنوایی پیکری ناحیه سر و صورت را به مراکز آنها در مغز می رسانند و پیام های مغز را به عضلات سر و صورت ، چشم ها ، دهان ، زبان و حلق و حنجره منتقل می کنند. اکثر اعصاب مغزی دارای هر دو نوع تارهای حسی و حرکتی هستند. هسته های حرکتی که محل اجتماع اجسام سلولی نورون های آنها است در درون تنه مغزی قرار دارند ولی اکثر اجسام سلولی نورون های حسی آنها در عقده های خارج از مغز هستند.

اعصاب مغزی

دوازده جفت اعصاب مغزی عبارتند از:

1- اعصاب بویایی

این اعصاب از تارهای حسی ساخته شده اند و پیام های مربوط به بو را از مخاط بویایی بینی به مغز منتقل می کنند. آکسون های نورون های گیرنده ی بویایی پس از عبور از استخوان غربالی وارد جمجمه شده به پیازهای بویایی می رسند و در آنجا با نورون های دیگری که به لوب گیجگاهی و بادامه یا آمیگدال می رسند مربوط می شوند.

2- اعصاب بینایی

این اعصاب نیز از نوع حسی هستند و از نورون های استوانه ای و مخروطی شبکیه چشم سرچشمه می گیرند. آکسون های نورون های چند قطبی (گانگلیونی) پس از عبور از سوراخ انتهای حدقه وارد جمجمه می شوند. تارهای هر عصب چشم به دو دسته تقسیم می شوند که یکی از آنها با تارهای قرنیه ی خود در چشم دیگر متقاطع شده ، کیاسمای بینایی را می سازد و دیگری به صورت یک طرفی ادامه می یابد. این تارها به هسته زانویی جانبی تالاموس رفته از آنجا به قشر پس سری مغز ارسال می گردند. بعضی از نورون های مسیر بینایی به برجستگی های فوقانی مغز میانی رفته در انعکاس های بینایی و فعال کردن مراکز حرکتی عضلات کره چشم شرکت می کنند.

3- اعصاب حرکتی مشترک چشم

هسته های این اعصاب در بخش جلویی مغز میانی در مجاورت پایک های مغزی است. این اعصاب از شکاف بالای حدقه وارد حدقه می شوند و به عضلات خارجی چشم و عضلات پلک زدن و عضلات صاف حلقوی عنبیه می رسند. با آنکه اکثر تارهای عصبی زوج سوم اعصاب مغز حرکتی هستند تعدادی تار حسی نیز در آن وجود دارد که پیام های حسی دوک های عضلانی درون عضلات کره چشم را به مغز میانی منتقل می کنند.

4-اعصاب اشتیاقی

هسته های این اعصاب در مغز میانی و در پشت هسته های زوج سوم قرار دارند. تحریک اعصاب اشتیاقی که به عضلات مورب فوقانی چشم می رسند چشم ها را به طرف پایین و داخل حرکت می دهد. زوج چهارم تنها عصب مغز است که از بخش پشتی تنه مغز بیرون می آید. در این اعصاب تعدادی تار حسی نیز وجود دارد که پیام های دوک های عضلات مورب فوقانی را به مغز میانی منتقل می کنند.

5- اعصاب سه شاخه(سه قلو)

هرکدام از این دو عصب دارای سه شاخه اصلی است که در آرواره های بالا و پایین و چشم پخش می شوند. عصب سه شاخه از پل مغز خارج می شود و دارای تارهای حسی و حرکتی است. شاخه چشمی عصب سه شاخه اطلاعات حسی را از سطح چشم ، بینی ، پلک فوقانی و پوست سر و پیشانی به مغز می برد. شاخه ای از آن که به فک فوقانی می رود پیام های حسی دندان های آرواره ی بالا ، لثه ، لب ، پوست صورت و سقف دهان را انتقال می دهد. شاخه فک تحتانی پیام های مربوط به تارهای حرکتی موجود در عصب سه قلو که همراه تارهای حسی آن از پل مغز بیرون می آیند عضلات مربوط به جویدن را به انقباض در می آورند. عصب سه شاخه از مهمترین اعصاب مغز است و انعکاس های قرینه چشم ، پلک زدن و عطسه به واسطه آن انجام می شود. تحریک شاخه های حسی عصب سه شاخه ممکن است دردهای بسیار شدید و غیر قابل تحملی ایجاد کند.

6- اعصاب حرکتی خارجی چشم

این اعصاب از کنار شیار بین بصل النخاع و پل مغز خارج می شوند و همراه با جفت های سوم و چهارم اعصاب مغز به چشم رسیده به عضلات خارجی چشم ها می روند. تحریک عصب حرکتی خارجی چشم باعث حرکت چشم به طرف خارج می شود. اکثر تارهای این عصب حرکتی است ولی تعداد کمی تار حسی نیز در این عصب وجود دارد که اطلاعات حسی عضله را به پل مغز می برد.

7- اعصاب چهره ای(صورتی)

این اعصاب مختلط بوده از بخش پایینی پل مغز بیرون می آیند و تعداد تارهای حرکتی آنها بیشتر از حسی است. تارهای حسی عصب چهره ای به بخش هایی از صورت ، زبان ، دهان و غده بزاقی و بخش خلفی بینی می روند. پیام های چشایی دو سوم جلویی زبان به وسیله شاخه های حسی عصب چهره ای به مغز می رود. تارهای وابران این عصب به عضلات صورت و غدد بزاقی زیر زبان و زیر آرواره می رسند.

 8- اعصاب تعادلی-شنوایی(دهلیزی-حلزونی)

این اعصاب منحصرا دارای تارهای آوران بوده هرکدام دارای دو شاخه دهلیزی و حلزونی است که به ترتیب از بخش تعادلی و شنوایی گوش سر و بدن را در فضا از اوتریکول و ساکول و مجاری نیم دایره گوش داخلی به هسته های دهلیزی در بصل النخاع و از آنجا به مخچه منتقل می کند. شاخه شنوایی ، اطلاعات شنوایی را از حلزون گوش داخلی به هسته حلزونی بصل النخاع و سپس به دو برجستگی پایینی از برجستگی های چهارگانه مغز و بالاخره از آنجا به هسته زانویی میانی تالاموس و قشر گیجگاهی مخ انتقال می دهد.

9- اعصاب زبانی-حلقی

این اعصاب دارای تارهای حسی و حرکتی بوده از بصل النخاع خارج می شوند. پیام های چشایی ثلث خلفی زبان به وسیله شاخه های حسی این اعصاب به مغز می رود. بخشی از حس های تماس ، گرما ، و درد ناحیه زبان و دهان و بخشی از اطلاعات مربوط به فشار خون به وسیله شاخه های حسی این عصب منتقل می شود. عصب زبانی-حلقی به عضلات زبان و حلق و غدد بزاقی بناگوش می روند.

10- اعصاب واگ(پنوموگاستریک)

این اعصاب دارای هر دو نوع تار حسی و حرکتی بوده از بصل النخاع خارج می شوند. اعصاب واگ یکی از مهمترین اعصاب نباتی بدن بوده بخش اعظم تارهای عصبی پاراسمپاتیک را در خود جای داده است. رشته های حسی آن شش ها ، قلب ، زبان ، حلق ، حنجره ، مری ، معده ، روده باریک و کیسه صفر را عصب می دهد و تارهای حرکتی آن به دیواره رگ ها و عضلات غیر ارادی قلب و لوله گوارش و شش ها می رود.

11- اعصاب شوکی(ضمیمه واگ)

اغلب رشته های این اعصاب را تارهای حرکتی تشکیل می دهند که به عضلات ارادی حلق و حنجره و سقف دهان و عضلات شانه و گردن می روند. شاخه های حسی آن نیز از همین نواحی سرچشمه می گیرند. عصب ضمیمه واگ از بخش پشتی عصب واگ ریشه گرفته از بصل النخاع خارج می شود.

12- اعصاب زیر زبانی

این اعصاب مختلط هستند ، ولی تعداد تارهای حرکتی آنها بیش از تارهای حسی آنها است. اعصاب زیر زبانی به عضلات داخل و زیر زبان می رسند. تارهای حسی این اعصاب پیام های دوک های عضلانی زبان را به مغز می برند.

اعصاب نخاعی

اعصاب نخاعی به تعداد 31 جفت به صورت قرینه از دو طرف نخاع خارج می شوند و همگی مختلط هستند. این اعصاب پیام های آوران را از راه ریشه های پشتی به نخاع می آورند و پیام های وابران را از راه ریشه های شکمی به اندام های می رسانند. نامگذاری اعصاب نخاعی براساس ناحیه ای از ستون مهره ها است که از آن خارج می شوند. از این اعصاب هشت جفت گردنی ، دوازده جفت پشتی ، پنج جفت کمری ، پنج جفت خاجی و یک جفت دنبالچه ای خوانده می شوند. جفت اول اعصاب گردنی از بین استخوان های پس سری و مهره اطلس بیرون می آیند و سایر اعصاب نخاعی از سوراخ های بین مهره ها خارج می شوند. هر عصب نخاعی پس از خروج از ستون مهره ها به چند شاخه تقسیم می شود. تعدادی از این شاخه ها اعصاب نواحی پشتی ، کناری ، و شکمی نواحی مربوط به خود را می سازند و دو شاخه دیگر به نام های رابط های سفید و خاکستری نخاع را به عقده یا گره سمپاتیک مربوط می کنند. اعصاب فرنیک که به دیافراگم می روند و تحریک آنها در ایجاد حرکات تنفس نقش اصلی را دارد از تارهای زوج چهارم و تعداد کمی از تارهای زوج های سوم و پنجم اعصاب گردنی ساخته شده اند. به همین جهت آسیب دیدن اعصاب و آسیب دیدن بخشی از نخاع که این اعصاب از آن خارج می شوند باعث خفگی و مرگ می شود.